بلاگ
PFAS در بسته‌بندی غذا؛ چطور ایمنی لیوان و ظروف بیرون‌بر را بررسی کنیم؟
وقتی یک کافه یا مجموعه غذایی بسته‌بندی بیرون‌بر انتخاب می‌کند، معمولا عواملی مثل مقاومت در برابر نشت، حفظ دمای نوشیدنی، قیمت و ظاهر محصول در تصمیم نهایی نقش دارند. بااین‌حال، ترکیبات شیمیایی به‌کاررفته در مواد در تماس با غذا هم بخشی از همین انتخاب‌اند؛ به‌ویژه زمانی که بسته‌بندی برای نگهداری غذای چرب یا مرطوب طراحی شده باشد. PFAS نام گروه بزرگی از مواد شیمیایی است که بعضی از آن‌ها به‌دلیل مقاومت در برابر آب، روغن و حرارت در محصولات مختلف استفاده شده‌اند. برخی از این مواد نیز پیش‌تر برای ایجاد خاصیت چربی‌گریزی در بسته‌بندی‌های کاغذی غذا به کار می‌رفتند.
اما چطور می‌توان فهمید بسته‌بندی موردنظر واقعا فاقد PFAS است؟ آیا کاغذی یا زیست‌تخریب‌پذیر بودن محصول برای اطمینان از ایمنی آن کافی است؟ و هنگام خرید عمده، چه مدارکی باید از تأمین‌کننده درخواست کرد؟ در این راهنما، به‌جای تکیه بر عبارت‌های تبلیغاتی، معیارهای قابل‌بررسی برای انتخاب بسته‌بندی مناسب را مرور می‌کنیم.
PFAS چیست و چرا در بسته‌بندی غذا اهمیت دارد؟
PFAS مخفف Per- and Polyfluoroalkyl Substances است؛ خانواده‌ای بزرگ از ترکیبات شیمیایی مصنوعی که بسیاری از آن‌ها به‌دلیل پایداری و مقاومت در برابر آب، چربی و لکه شناخته می‌شوند. این ویژگی‌ها باعث شده‌اند برخی از اعضای این خانواده در کاربردهای صنعتی و محصولات مصرفی، از پوشش‌های نچسب تا بعضی انواع بسته‌بندی مواد غذایی، مورد استفاده قرار بگیرند. موضوع اصلی، فقط وجود یک ماده شیمیایی در محصول نیست؛ بلکه نوع ترکیب، میزان آن، کاربردش و احتمال انتقال آن به غذا اهمیت دارد.
بعضی از PFASها در محیط‌زیست بسیار پایدارند و برخی از آن‌ها می‌توانند در بدن انسان باقی بمانند. پژوهش‌های علمی درباره ارتباط مواجهه با بعضی PFASها و پیامدهای احتمالی سلامت، از جمله تغییرات در سطح کلسترول، پاسخ ایمنی و برخی پیامدهای دیگر، نگرانی‌هایی ایجاد کرده است. البته PFASها گروهی یکدست نیستند و نباید نتایج مربوط به یک ترکیب را بدون بررسی به تمام اعضای این خانواده تعمیم داد.
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نیز کاربردهای مختلف این مواد در تماس با غذا را جداگانه ارزیابی می‌کند. برای نمونه، این سازمان درباره احتمال انتقال برخی مواد PFAS مورد استفاده در پوشش‌های چربی‌گریز بسته‌بندی کاغذی به غذا بررسی‌هایی انجام داده است.
کدام بسته‌بندی‌های غذایی ممکن است حاوی PFAS باشند؟
در گذشته، بعضی از پوشش‌های مقاوم به چربی در بسته‌بندی‌های کاغذی غذا با استفاده از ترکیبات PFAS ساخته می‌شدند. هدف، کاهش نفوذ روغن و چربی به بیرون بسته‌بندی بود. این موضوع به معنای آن نیست که هر بسته‌بندی کاغذی یا هر محصول مقاوم به چربی حاوی PFAS است. فناوری ساخت، نوع پوشش و ترکیبات استفاده‌شده میان محصولات مختلف تفاوت دارد. برای بررسی دقیق‌تر، می‌توان به این گروه‌ها توجه کرد:
- کاغذها و جعبه‌های مخصوص غذای چرب: مانند برخی بسته‌بندی‌های فست‌فود و کاغذهای مخصوص ساندویچ.
- بسته‌بندی‌های کاغذی دارای پوشش مقاوم به روغن: ترکیب پوشش باید از طریق اطلاعات فنی یا مدارک آزمایشگاهی بررسی شود.
- لیوان‌ها و ظروف دارای لایه یا پوشش داخلی: جنس لایه داخلی به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که محصول PFAS دارد یا ندارد؛ اطلاعات سازنده درباره ترکیبات آن ضروری است.
FDA اعلام کرده است که در بازار آمریکا، فروش مواد چربی‌گریز حاوی PFAS برای کاربرد در بسته‌بندی کاغذی مواد غذایی متوقف شده است. در ژانویه ۲۰۲۵ نیز مجوز ۳۵ اعلامیه مرتبط با این مواد را به‌دلیل کنار گذاشته شدن کاربردهای مربوط، دیگر معتبر ندانست. این تصمیم مشخصا به کاربردهای مورد بحث در بازار آمریکا مربوط است و نباید آن را ممنوعیتی جهانی برای تمام PFASها یا تمام انواع بسته‌بندی دانست. اگر برای بسته‌بندی غذا به دنبال گزینه مناسب هستید، ظروف کاغذی بسته‌بندی غذا را بر اساس نوع غذا و شرایط مصرف بررسی کنید. برای ارزیابی ادعای فاقد PFAS بودن، مشخصات فنی و مدارک مربوط به همان محصول را نیز درخواست کنید.
آیا از روی جنس لیوان یا ظرف می‌توان وجود PFAS را تشخیص داد؟
خیر. جنس ظاهری محصول، رنگ، بو یا شکل آن معیار قابل‌اعتمادی برای تشخیص وجود یا نبود PFAS نیست. برای مثال، لیوان کاغذی ممکن است لایه‌ای برای کاهش نشت مایعات داشته باشد. این لایه می‌تواند از مواد مختلفی ساخته شده باشد و صرفا با دیدن آن نمی‌توان درباره وجود PFAS نتیجه گرفت. به همین ترتیب، کاغذی بودن بسته‌بندی هم به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که محصول فاقد این ترکیبات است. در انتخاب لیوان و ظروف بیرون‌بر، چند ویژگی را باید از هم جدا کرد:
| ویژگی | چه چیزی را مشخص می‌کند؟ | چه چیزی را ثابت نمی‌کند؟ |
|---|---|---|
| کاغذی بودن | جنس اصلی یا بخشی از ساختار محصول | فاقد PFAS بودن |
| داشتن لایه پلی‌اتیلن (PE) | وجود یک لایه پلیمری برای کاربردهایی مانند کاهش نفوذ مایعات | وجود یا نبود تمام ترکیبات PFAS |
| قابل‌بازیافت بودن | امکان بازیافت محصول در شرایط و زیرساخت‌های مشخص | ایمنی شیمیایی یا فاقد PFAS بودن |
| زیست‌تخریب‌پذیر بودن | قابلیت تجزیه در شرایط تعریف‌شده | بی‌خطر بودن همه مواد تشکیل‌دهنده |
| درج عبارت «فاقد PFAS» | ادعای تولیدکننده یا فروشنده درباره محصول | تأیید مستقل ادعا، مگر اینکه مدارک پشتیبان ارائه شود |
این تفاوت‌ها مهم‌اند، چون ویژگی‌های محیط‌زیستی و ایمنی شیمیایی دو موضوع مرتبط اما مستقل‌اند. برای نمونه، یک محصول ممکن است در شرایط خاص قابل‌بازیافت باشد، اما این ویژگی به‌تنهایی اطلاعاتی درباره ترکیبات شیمیایی پوشش آن نمی‌دهد.
آیا PFAS می‌تواند از بسته‌بندی به غذا منتقل شود؟
انتقال مواد از بسته‌بندی به غذا به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله نوع ماده شیمیایی، مقدار آن در بسته‌بندی، جنس غذا، مدت تماس و شرایط استفاده. چربی، دما و زمان تماس می‌توانند در ارزیابی انتقال بعضی مواد از بسته‌بندی اهمیت داشته باشند، اما بدون اطلاعات درباره ترکیب مشخص و شرایط آزمون نمی‌توان میزان انتقال PFAS را برای یک محصول خاص تعیین کرد.
به همین دلیل، دو ادعای کلی زیر قابل اتکا نیستند:
- «چون بسته‌بندی کاغذی است، هیچ ماده‌ای به غذا منتقل نمی‌شود.»
- «چون بسته‌بندی با غذای داغ یا چرب تماس دارد، حتما PFAS به غذا منتقل می‌شود.»
برای نتیجه‌گیری درباره یک محصول مشخص، باید به مستندات مواد اولیه، کاربرد تعریف‌شده محصول و در صورت نیاز نتایج آزمون‌های معتبر مراجعه کرد. برای آشنایی با معیارهای کلی بررسی ایمنی لیوان، راهنمای ایمنی لیوان‌های کاغذی را بخوانید. این موضوع با بررسی اختصاصی ترکیبات PFAS تفاوت دارد و نباید جایگزین ارزیابی مستندات محصول شود.
لیوان کاغذی سفید روکش دار
مقررات PFAS در بسته‌بندی غذا چه می‌گویند؟
قوانین مربوط به مواد در تماس با غذا در همه کشورها یکسان نیستند. بنابراین، هنگام خرید بسته‌بندی باید مشخص باشد محصول برای کدام بازار عرضه می‌شود و کدام الزامات قانونی بر آن کاربرد حاکم است.
وضعیت در آمریکا
FDA در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که مواد چربی‌گریز حاوی PFAS دیگر برای استفاده در بسته‌بندی کاغذی مواد غذایی در بازار آمریکا از سوی تولیدکنندگان فروخته نمی‌شوند. در ژانویه ۲۰۲۵ نیز ۳۵ اعلامیه مرتبط با این کاربردها دیگر معتبر شناخته نشدند. این تصمیم به کاربردهای مشخص چربی‌گریز در کاغذ و مقوای بسته‌بندی غذا مربوط است؛ نه اینکه تمام کاربردهای PFAS در همه مواد در تماس با غذا به‌طور یکسان ممنوع شده باشند. FDA همچنان کاربردهای دیگر را با توجه به نوع ماده و شرایط استفاده ارزیابی می‌کند.
وضعیت در اتحادیه اروپا
مقررات بسته‌بندی و پسماند بسته‌بندی اتحادیه اروپا، موسوم به PPWR، در ماده ۵ بند ۵ برای PFAS در بسته‌بندی‌های در تماس با غذا محدودیت‌هایی تعیین کرده است. این محدودیت‌ها از ۱۲ اوت ۲۰۲۶ قابل‌اعمال شده‌اند. حدود تعیین‌شده در این مقررات عبارت‌اند از:
| معیار اندازه‌گیری | حد تعیین‌شده |
|---|---|
| هر PFAS در آزمون هدفمند، با استثنای PFASهای پلیمری از محاسبه | ۲۵ قسمت در میلیارد (ppb) |
| مجموع PFASهای اندازه‌گیری‌شده با آزمون هدفمند، با شرایط مقرر برای پیش‌تخریب پیش‌سازها و استثنای PFASهای پلیمری | ۲۵۰ ppb |
| PFASها با احتساب PFASهای پلیمری | ۵۰ قسمت در میلیون (ppm) |
این حدود، معیارهای مقرراتی مشخصی هستند و تفسیر آن‌ها به روش آزمون و شرایط ذکرشده در خود مقررات وابسته است. بنابراین، نباید صرفاً با مشاهده عددی در یک گزارش آزمایشگاهی، بدون بررسی روش اندازه‌گیری و دامنه آزمون، درباره انطباق محصول تصمیم گرفت.
برای خرید در بازار ایران چه باید کرد؟
مقررات آمریکا و اتحادیه اروپا را نمی‌توان خودبه‌خود معادل الزامات قانونی بازار ایران دانست. برای خرید داخلی، باید الزامات ملی و مدارک قابل‌ارائه از سوی تولیدکننده یا واردکننده بررسی شوند. اگر محصول قرار است به بازار اروپا صادر شود یا در زنجیره تأمین آن بازار به کار برود، بررسی انطباق با مقررات مربوط به همان بازار نیز ضرورت پیدا می‌کند. هنگام خرید عمده لیوان یکبارمصرف، فقط به عنوان‌هایی مثل «استاندارد» یا «فاقد PFAS» اکتفا نکنید. مشخصات فنی، دامنه ادعا و گزارش آزمون مرتبط با محصول را از تأمین‌کننده درخواست کنید.
چطور ادعای «فاقد PFAS» بودن بسته‌بندی را بررسی کنیم؟
عبارت «PFAS-free» به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری حرفه‌ای کافی نیست. ارزش این ادعا به این بستگی دارد که دقیقاً چه چیزی بررسی شده، چه روشی به کار رفته و نتیجه آزمایش به کدام محصول مربوط است.
برای ارزیابی ادعای تأمین‌کننده، این پرسش‌ها را مطرح کنید:
| پرسش از تأمین‌کننده | چرا اهمیت دارد؟ |
|---|---|
| ادعای فاقد PFAS بودن به کل محصول مربوط است یا فقط ماده اولیه کاغذی؟ | ممکن است لایه‌ها، پوشش‌ها یا اجزای مختلف محصول ترکیبات متفاوتی داشته باشند. |
| آیا گزارش آزمایشگاهی ارائه می‌شود؟ | گزارش می‌تواند پشتوانه‌ای برای بررسی ادعا باشد. |
| چه ترکیباتی آزمایش شده‌اند؟ | آزمون هدفمند فقط ترکیباتی را بررسی می‌کند که در دامنه روش تعریف شده‌اند؛ بنابراین دامنه آزمون مهم است. |
| روش آزمون و حد تشخیص چیست؟ | نتیجه «شناسایی نشد» لزوماً به معنای صفر بودن مطلق ماده نیست؛ ممکن است مقدار آن پایین‌تر از حد تشخیص یا اندازه‌گیری روش باشد. |
| گزارش به کدام محصول و کدام نسخه از آن مربوط است؟ | گزارش یک ماده اولیه یا محصول مشابه، الزاما وضعیت محصول نهایی خریداری‌شده را ثابت نمی‌کند. |
| آیا مشخصات فنی و اطلاعات مواد اولیه در دسترس است؟ | این اطلاعات کمک می‌کند ساختار محصول و کاربرد موردنظر آن روشن شود. |
نمونه‌ای از ارزیابی یک ادعا
فرض کنید دو تأمین‌کننده برای بسته‌بندی کاغذی غذا عبارت «فاقد PFAS» را در کاتالوگ خود درج کرده‌اند. تأمین‌کننده اول فقط به این عبارت اکتفا می‌کند. تأمین‌کننده دوم، علاوه بر مشخصات محصول، گزارش آزمایشگاهی ارائه می‌دهد که نام نمونه، روش آزمون، ترکیبات بررسی‌شده و حدود اندازه‌گیری در آن مشخص است. در این شرایط، اطلاعات تأمین‌کننده دوم امکان ارزیابی دقیق‌تری فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، اعتبار آزمایشگاه، تناسب روش با ادعا و ارتباط نمونه آزمایش‌شده با محصول نهایی نیز باید بررسی شود. حتی یک گزارش معتبر هم تنها در محدوده آزمون و نمونه‌ای که بررسی کرده است قابل تفسیر خواهد بود. معیار خرید، صرفاً وجود یک گواهی یا گزارش نیست؛ ارتباط مستندات با محصول واقعی و ادعای مطرح‌شده اهمیت دارد.
انتخاب لیوان و ظروف بیرون‌بر
در انتخاب بسته‌بندی، بررسی ترکیبات شیمیایی تنها یکی از معیارهاست. محصول باید متناسب با نوع مصرف نیز انتخاب شود؛ برای مثال، لیوان نوشیدنی گرم باید برای شرایط استفاده موردنظر مناسب باشد و ظرف غذای بیرون‌بر باید بتواند غذا را در زمان حمل به‌شکل قابل‌قبولی نگه دارد. برای مقایسه گزینه‌های موجود، می‌توانید دسته‌های مرتبط نیلاکاپ را بررسی کنید:
- لیوان کاغذی دوجداره برای بررسی گزینه‌های سرو نوشیدنی گرم.
- لیوان کاغذی تک‌جداره برای مقایسه مدل‌های تک‌جداره.
- ظروف کاغذی برای بررسی گزینه‌های بسته‌بندی غذا.
- هولدر لیوان برای تکمیل بسته‌بندی سفارش‌های چندنفره یا بیرون‌بر.
توجه داشته باشید که مشاهده یک محصول در این دسته‌ها به‌تنهایی به معنای تأیید فاقد PFAS بودن آن نیست. برای چنین ادعایی باید مشخصات فنی و مدارک مربوط به همان محصول بررسی شوند. اگر در حال بازنگری راهکارهای بسته‌بندی کسب‌وکار خود هستید، مقاله بسته‌بندی پایدار برای کافه‌های نسل سوم نیز می‌تواند در بررسی ابعاد دیگر انتخاب بسته‌بندی مفید باشد.
جمع‌بندی
برای ارزیابی PFAS در بسته‌بندی غذا، ظاهر محصول، جنس کاغذ یا عبارت‌های تبلیغاتی کافی نیستند. نوع ماده، کاربرد بسته‌بندی، روش آزمون، دامنه گزارش و الزامات بازار مقصد باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. اگر برای بسته‌بندی موردنظر ادعای فاقد PFAS بودن مطرح است، از تأمین‌کننده بخواهید مستندات مرتبط با همان محصول را ارائه کند. این کار کمک می‌کند تصمیم خرید بر پایه اطلاعات قابل‌بررسی گرفته شود، نه صرفاً وعده‌های بازاریابی.
برای انتخاب لیوان متناسب با نوع نوشیدنی و شرایط سرو، مدل‌های لیوان کاغذی تک‌جداره و دوجداره را مقایسه کنید. توجه داشته باشید که جنس یا ساختار لیوان به‌تنهایی فاقد PFAS بودن آن را ثابت نمی‌کند.
پرسش‌های متداول درباره PFAS در بسته‌بندی غذا
آیا همه لیوان‌های کاغذی حاوی PFAS هستند؟
خیر. نمی‌توان درباره تمام لیوان‌های کاغذی یک حکم یکسان صادر کرد. نوع کاغذ، لایه داخلی، پوشش‌ها و مواد اولیه می‌توانند متفاوت باشند. برای بررسی فاقد PFAS بودن یک محصول مشخص، باید به اطلاعات فنی و مدارک معتبر آن مراجعه کرد.
آیا داشتن لایه پلی‌اتیلن به معنای وجود PFAS است؟
خیر. پلی‌اتیلن و PFAS دو دسته شیمیایی متفاوت‌اند. وجود لایه پلی‌اتیلن به‌تنهایی وجود یا نبود PFAS را ثابت نمی‌کند و ترکیبات سایر لایه‌ها و پوشش‌ها باید جداگانه بررسی شوند.
آیا عبارت «قابل‌بازیافت» یا «زیست‌تخریب‌پذیر» یعنی بسته‌بندی فاقد PFAS است؟
خیر. قابلیت بازیافت و زیست‌تخریب‌پذیری به ویژگی‌های دیگری مربوط‌اند. برای اطمینان از ادعای فاقد PFAS بودن، باید مدارک مرتبط با ترکیبات شیمیایی محصول بررسی شوند.
آیا عبارت «فاقد PFAS» روی بسته‌بندی کافی است؟
این عبارت به‌تنهایی تأیید مستقل محسوب نمی‌شود. بهتر است دامنه ادعا، مشخصات محصول و گزارش آزمایشگاهی مرتبط با آن بررسی شود. همچنین باید توجه داشت که نتیجه آزمون به روش و حد اندازه‌گیری آن وابسته است.
آیا مقررات اتحادیه اروپا درباره PFAS در ایران هم اجرا می‌شوند؟
این مقررات به‌خودی‌خود جایگزین قوانین ملی ایران نیستند. بااین‌حال، اگر محصول برای عرضه در بازار اتحادیه اروپا تولید یا وارد می‌شود، الزامات قابل‌اعمال آن بازار باید بررسی شوند. برای خرید داخلی نیز لازم است الزامات ملی و مستندات محصول جداگانه ارزیابی شوند.
منابع: توضیحات FDA درباره PFAS در تماس با غذا و اعلام رسمی FDA در ژانویه ۲۰۲۵
